Rimski novac- predstave i natpisi na rimskom novcu (4)

Izvor: katalog izložbe u izdanju Narodnog muzeja Šabac

Slavoljub Petrović, mr.

Rimski novac

4. dio: Predstave i natpisi na rimskom novcu

U pocetku kovanja na republikanskom bronzanom novcu predstave su uglavnom nepromenjene, menjane su mu težina i oznaka vrednosti. Pojavom denara dolazi do obogacivanja motiva. Po pravilu se javlja glava nekog božanstva, personifikacija ili neka istorijska licnost, dok su na revers stavljani simboli, spomenici, predmeti ili scene iz života, legendarna licnost, što cesto ukazuje na familiju (gens) cije je ime u skracenom obliku ispisano na novcu. Oko 100. godine pre n.e. na novac su stavljane i scene iz života samih monetara. Na taj nacin novac postaje istorijski dokument. Zahvaljujuci ovome, u poslednjem stolecu Republike pojavljuju se i portreti, dok konacno Julije Cezar (101 g. pre n.e.-44.g.pre n.e.) ne postane prvi Rimljanin kome je za života stavljen lik na novac. Ipak i dalje dominiraju religiozne scene i personifikacije. Natpisi pored imena monetara i oznaka emisija sve više sadrže objašnjenja scena koje nam na taj nacin osvetljavaju citavu rimsku istoriju.

U doba carstva u prikazima na novcu dolazi do bitnih promena. Još u doba Republike, rimski novac je, osim ekonomske uloge, imao i veliku ulogu kao politicko-propagandno sredstvo. Ovaj svoj znacaj novac je još više povecao tokom carstva. Zahvaljujuci prikazima na novcu, do podanika širom carstva su stizale informacije o promeni na prestolu, godini vladanja cara , upoznavali carevu porodicu a i lik buduceg cara.

Na aversu je gotovo redovno prikazan lik cara ili clanova njegove porodice najcešce u profilu mada ima slucajeva, doduše retkih, kada je lik cara prikazan spreda. Ovi portreti su znacajni, obzirom na to da su verno prenosili izgled licnosti sve do tetrarhije (293.g.) kada dolazi do šematizacije lika. U pojedinim primerima umetnik se trudio da naznaci karakterne osobine na portretu. Zahvaljujuci težnji da lik bude prikazan što vernije, može se pratiti moda, promena frizura, brade, nošnje i ukrasa. Tako, npr. sve do Hadrijana (117-138.g.), carevi su prikazivani bez brade, dok je on sam prikazan sa kratkom, da bi kod njegovih naslednika ona postajala sve duža. Tokom III veka pojedini carevi imaju, a neki nemaju bradu, da bi od Klaudija II Gotskog (268-270.g.) ponovo ušla u modu i na novcu bila prikazivana sve do Licinija

(307-324.g.). Izuzuev kratke brade koja se javlja kod cara Julijana Apostate (361-363.g.), ona više nije prikazivana na novcu zakonitih careva. Javlja se na novcu protivcareva, sve do pada zapadnorimskog carstva. Od Avusta do Konstantina Velikog na glavi cara je lovorov venac ili zrakasta kruna. Od Konstantina Velikog do Romula Avgustula car na glavi ima kacigu ili dijademu od niza bisera koja na vrhu ima kopcu od dragulja.

Na aversu se, pored lika, nalazi ime cara ispisano u nominativu, a potom službena titula. Najpre je tu pocasni naziv AVG(vstvs) – uzvišeni. Ovu titulu je dobio Oktavijan 27. godine pre n.e. i tokom vremena ova titula je rezervisana za cara, da bi od Marka Aurelija (161-180.g.) ovu titulu nosio suvladar. U kasnijem razdobl?u carstva srecemo apelacije u skracenom obliku AVG, AVGG (Duorum Augustorum) ili AVGGG (Trium Augustorum) što ukazuje na broj careva koji su zajedno vladali (jedan, dva,tri). Titula IMP(erator) – pobednik nastala je još u doba Republike i dodeljivana je aklamacijom vojskovodama, posle pobeda. Na novcu se redovno nalazi od Avgusta do Dioklecijana, sa brojem koliko je doticni car bio izvikan za pobednika. Od Nerona, redovno iza titule imperator, nalazimo titulu CAES(ar). Ova titula je od Hadrijana dodeljivana nasledniku prestola i u tom obliku na novcu se prvi put javlja za Elija a završava se za Julijana Apostate (361-363.g.). Tokom II veka kao novi vid laskanja imperator dobija titulu NOB(ilissimus) CAES(ar)- Plemeniti Cezar. Od pocasnih titula istice se konzulat CO(n)S(vl) i broj koji je put konzul, zatim edilitet TR(ibvnicia) P(otestas)-tribunskom vlašcu. Vlast narodnog tribuna dodeljivao je Senat i obnavljana je svake godine i taj se broj navodi. Kako je imperator i vrhovni sveštenik, u njegovoj tituli srecemo i slova P(ontifex) M(aximus), u doslovnom prevodu “Vrhovni graditelj mostova”. Nakon pobede hrišcanstva ovaj naslov nestaje sa novca.

Zbog pobeda na bojnom polju, carevi su dobijali razne pocasne nadimke prema imenima poraženih naroda. Ove nazive takode srecemo na monetana npr.: Germanicus, Britanicus, Dacicus . Cesto se susrece i pocasni naslov P(ater) P(atriae) – otac domovine. Prvi car koji je dobio ovu titulu je Avgust i od tada pa do Dioklecijana nosili su ga svi rimski carevi.
Od cara Antonina Pija (138-161.g.) javlja se na novcu prefiks PIVS (pobožni), a od cara Komoda ( 180-192.g.) FELIX (sretni). U vreme cara Karakale ove dve titule su spojene u jednu P(ivs) F(elix).

Po pravilu na pocetku vladavine carska titula na novcu je duža, da bi tokom vremena bila skracivana. Nasuprot tome, njegovi atributi i broj pocasnih službi se povecava. Zahvaljujuci ovim promenama u tituli cara, moguce je preciznije odrediti u kom periodu je doticni novac kovan kao i važni istorijski podaci iz vladavine cara. Od polovine III v. natpisi na novcu postaju sve kraci, tako da se u IV veku svode na kratku tipiziranu formulu.

Na drugoj strani novca (reversu) cesto se otkriva razlog kovanja istog. Svaka emisija novca uzrokovana je nekim dogadajem koji je likovno i tekstualno objašnjen. U najvecem broju slucajeva slike na reveru su u službi državne propagande i ideologije. Zahvaljujuci ovome, na prvom mestu su prikazi iz religije, koja je bila osnova rimske države, potom iz života cara i njegove porodice, te spoljna i unutrašnja politika. Osim bogova koji su sacinjavali rimski Panteon, prikazana su polubožanstava i heroji sa kojima se poistovecuju pojedini imperatori. Treba napomenuti da predstave bogova i personifikacija nisu bile strogo definisane, što nam dopušta razlicita tumacenja. Vrlo cesto na novcu su prikazane personifikacije božanskih vrlina kao što su: obilje (Abudantia), sloga (Concordia), plodnost (Fecvnditas), pobeda (Victoria). Na reversu novca vidimo cara kao osvajaca, govornika, putnika, sveštenika, a sve je to propraceno obiljem pocasnih natpisa. Nakon smrti pojedini carevi su uzdignuti u rang božanstva, pa je i to prikazano na novcu, uz tekst CONSECRATIO ili DIVVS. Posmrtni novac posvecen Klaudiju Gotskom i Konstantinu Velikom nosi natpis V(e)N(erande) M(emo)R(iae)- Poštovanje dostojno uspomeni. Ova vrsta novca, izdana posle smrti cara ili nekog od clanova njegove porodice naziva se konsekrativni novac (Consecratio). Završetak izgradnje pojedinih znacajnih objekata takode je prikazan na novcu. Zahvaljujuci ovome, izgledi pojedinih objekata su nam poznati jedino na osnovu toga. Veoma ceste su i pretstave apstraktnih pojmova, kao i personifikacije gradova ili reka. Gotovo je nemoguce nabrojati šta je sve prikazano na reversima rimskog novca s obzirom na to da se još uvek pronade po neka nova scena.
Sa uspostavljanjem tetrarhije 293.g. kao oblika vladavine, dolazi do promena u likovnoj obradi novca. Likovi vladara su sve više stilizovani, nestale su individualne crte, tako da se cini da su svi jednaki. Ova pojava nije toliko uzrokovana dekadencijom umetnosti koliko željom da da se naglasi jedinstvo clanova tetrarhije. Vecina careva je prikazana sa dijademom na glavi, ogrnuti plaštom kako drže skiptar i globus. Dolazi i do promene u tekstu. Posle Dioklecijanove abdikacije, na novcu u titulaturi cara pojavljuje se skracenica D(ominvs) N(oster) – gospodar naš. Ova titula najbolje oznacava razdoblje “dominata”, koje je u istoriji rimskog carstva zamenilo razdoblje “principata”.

Na reversu se javljaju natpisi koji velicaju cara, državu ali i podsecaju na prošla, sretnija, vremena. Novac je služio i da bi se izrazile želje naroda za dugu vladavinu cara koja je iskazivana za pet, deset ili dvadeset godina, pa tako srecemo natpise: VOTIS V, VOTIS X ili VOT V – MVLTI X. Tokom III veka dolazi do osiromašenja reversnih scena koje su izradene u plitkom reljefu tvrdih kontura i šematizovane. Sada su to samo samo prazne alegorije koje aludiraju na neke vidove i osobine cele države a ne na odredene dogadaje. Prodorom hrišcanstva sve cešce se srecu simboli nove vere. Na reversu kasno-antickog novca ogleda se raspoloženje koje je vladalo u odumirucem carstvu. Ocekuje se cudo, jer je nekada mocna, rimska imperija u raspadanju i sve što je preostalo je SPES – nada.