Odlikovanja vatrogasaca

Izvor: Numizmatički časopis “dinar”, broj 23, 2004. god.

Nenad Bjeloš

Preuzeto uz saglasnost autora i redakcije iz časopisa “dinar”

Nakon oslobođenja u maju 1945. godine, počele su nastajati dobrovoljne vatrogasne čete, koje su se bile raspale, početkom Drugog svetskog rata. U prvim poratnim godinama, vatrogasci su se nalazili pod upravom Ministarstva unutrašnjih dela. Savez vatrogasnih društava, koji je formiran prema raspoloživoj dokumentaciji iz 1956. godine, se postarao da članovi vatrogasnih društava polože vatrogasnu
zakletvu. Tekst zakletve glasi: “Ja———– zaklinjem se svojom čašću da ću svoju dužnost kao dobrovoljni vatrogasac, po zakonima, propisima i naređenjima predpostavljenih mi starešina, izvršavati savesno i požrtvovano bez pogovora, da ću na svakom mestu čuvati i braniti čast narodnog vatrogastva i vatrogasne organizacije, da ću dati sve od sebe pri pružanju pomoći, gde mi to nalaže dužnost članova vatrogasne organizacije prema svom narodu i FNRJ”.

Uniforme i oznake tog vremena skoro su bile jednake uniformi narodne milicije, s tim što su vatrogasci na okovratniku nosili vatrogasni amblem u vidu romba crvene boje kao i rub (ispusku) oko naramenica, dok je kod pripadnika milicije bio plavozagasite boje. Pravilnikom o vatrogasnim uniformama i oznakama koje označavaju čin i funkciju u dobrovoljnom vatrogastvu, 1950. godine propisan je poseban vatrogasni znak u vidu značke.

ZNAČKA VATROGASACA, kao posebno obeležje vatrogasaca i van službe, izrađena je, od bakarne legure u obliku trougla dimenzija bočnih strana 22 mm i donjem 20 mm. U centru značke nalazi se šlem u čijem je centru crvena zvezda petokraka, a preko nje baklja i sekira čiji vrhovi vire van ivica značke. Ceo trougao je od svetloplavog emajla. Na reversu značke nalazi se igla za kačenje u vidu pribadače.
Značka je rađena u industrijskoj kovnici Marko Orešković – Zagreb, poznatijoj po skraćenici “IKOM”.

Sl 1. Vatrogasna značka 1950 – 1958 god.

Nova značka vatrogasaca propisana je 1958. godine, koja će se zadržati sve do raspada SFRJ 1991. godine. Ova značka, za razliku od prethodne, okruglog je oblika, izrađena od mesingane kovine prečnika 15 mm, i pozlaćena. U centralnom delu značke dominira vatrogasni znak (šlem, baklja i sekira) na crveno emajliranom polju. Na reversu značke nalazi se igla pribadača za kačenje značke. Na sisici igle koja je u centralnom delu značke nalaze se signature proizvođača “IKOM-Zagreb”.

Sl 2. Vatrogasna značka 1958 -1991 god.

ZNAK ZA DUGOGODIŠNJU SLUŽBU ustanovljen je 1952. godine kao priznanje koje se dodeljivalo članovima u vidu priznanja za njihovu vernost i zasluge stečene tokom svog neprekidnog službovanjau vatrogasnoj organizaciji ili društvu u trajanju od 5, 10, 15, 20, 25, 30, 35 i 40 godina.

Znak za dugogodišnju službu izrađen je od bronze, reljefan je i bronzano patiniran; u centralnom delu je crveni prozirnoemajlirani krug prečnika 18 mm, ispod koga se nalazi zvezda petokraka u čijem je centru kovani broj godina službe ispisan rimskim brojevima. Oko centralnog kruga je belo emajlirani prsten širine 3,5 mm sa devizom “ВАТРОГАСНИ САВЕЗ НР СРБИЈЕ
” Celu kompoziciju obavija lovorov venac od bronze u dnu povezan mašnom. U gornjem delu lovorovog venca, nalazi se vatrogasno znamenje – šlem ispod koga se nalaze ukršteni baklja i
sekira. Na prvourađenim primercima u centralnom delu u šlemu je crvena emajlirana zvezda petokraka, kao i plamenovi u baklji. Kasniji primerci su reljefni i bez emajla i zvezde petokrake u centralnom delu šlema. Znak je visine 46 x 42 mm.

Sl 3. Znak vatrogasnog saveza NR Srbijeza dugogodišnju službu 1952-1963 god.

Na reversu znaka, koji je ravan i gladak, u centru, nalazi se matica sa vijkom zupčastih rubova. I ovaj model znaka rađen je u industrijskoj kovnici Orešković Marko – Zagreb. Modeli izrađivani u Zavodu za izradu novca u Beogradu, poznatijoj po skraćenici “ZIN-Kovnica”, izrađivani su na iglu šnalu, vertikalno postavljenu duž znaka u čijem je donjem delu kukica za kačenje. Na igli su utisnute
signature proizvođača – ZIN -Kovnica. U toku 1957/1958. godine potvrđen je znak za dugogodišnju službu ustanovljen 1952. godine kao “znak priznanje za požrtvovanost, čovekoljublje i ljudsku pomoć koja se izražava u nesebičnom delu u vatrogastvu”, a dodeljivao se aktivnim članovima vatrogasne organizacije u vidu diplome i značke za dugogodišnju vernost i službu”. Dodela ove značke upisivana je u vatrogasnu legitimaciju vatrogasca i matičnu knjigu članstva. Značku i diplomu za dugogodišnju službu dodeljivao je Upravni odbor opštinskog vatrogasnog saveza.

Novim Pravilnikom iz 1963 godine, novouvedeni znak za dugogodišnju službu u odnosu na stari, bio je za svakih deset godina službovanja i to: bronzani znak za 10 godina, srebreni znak za 20 godina, zlatni znak za 30, 40 i 50 godina. Ovaj znak, za razliku od prethodnog, okruglog je oblika, zupčastih ivica prečnika 40 mm. Na sredini je na crveno emajliranoj podlozi vatrogasni grb, a oko grba natpis “ВАТРОГАСНИ САВЕЗ СРБИЈЕ “, okolo njega stilizovani zeleno emajlirani lovorov venac povezan u donjem delu mašnicom. Cela kompozicija je na desetokrakoj zrakastoj osnovi. U donjem delu ispod mašnice lovorovog venca u crvenoemajliranom
krugu prečnika 4 mm, arapskim brojevima ispisane su godine službe. Poleđina znaka je ravna i glatka na kojoj se u gornjem delu nalazi horizontalna igla (šnala) za kačenje znaka. Ovaj znak je rađen u više industrijskih kovnica kao i privatnih proizvodnih radionica u Srbiji.

Sl. 4. Znak Vatrogasnog saveza SR Srbijeza dugogodišnju službu 1963 – 1991 god.

VATROGASNI ZNAK PRIZNANjA propisan je kao odlikovanje Vatrogasnog saveza SR Srbije. Uveden je 1963. godine, a dodeljivan za posebno junaštvo i posebne uspehe koje ostvari član vatrogasne organizacije, kao i za izvanredne uspehe, koji su od posebnog značaja za organizaciju, prvenstveno i operativno delovanje vatrogasnih
organizacija, Uveden je za vatrogasce i druga lica u vidu odlikovanja i to: Vatrogasno priznanje I stepena i Vatrogasno priznanje II stepena.

Predlog za dodelu vršen je na osnovu predloga opštinskih vatrogasnih društava, koja su ih upućivala komisiji na razmatranje. Predsedništvo Vatrogasnog saveza Srbije pri svom odlučivanju o dodeli ovih priznanjanije moralo je upućivati komisiji svoj zahtev i tražiti mišljenje komisije.

Ovo vatrogasno priznanje izrađeno je od bronze u obliku kruga prečnika 50 mm. Krug je zrakastoreljefno izbrazdan. U svom centru ima apliciranu emajliranu crvenu zvezdu petokraku u kojoj se takođe aplicirani nalaze reljefno izrađeni simboli šlema, baklje i sekire. Vrhovi plamenova baklje crveno su emajlirani. U donjem delu, sa leve i desne strane, dve trećine priznanja proteže se lovorov reljefni venac koji je u donjem delu povezan trakom. Kasnije izrađeni primerci umesto emajlirane aplicirane osnove imali su zvezdu petokraku reljefno urađenu na osnovi znaka i emajliranu crvenim emajlom na kojoj su aplicirani vatrogasni znaci – šlem, baklja i sekira. Poleđina znaka je ravna i glatka, na čijem je gornjem delu signatura evidencionog broja i početna slova ispisana ćirilicom В. С. Н.Р. С. što znači Vatrogasni savez Narodna Republika Srbije. Ispod njih je zavarena pločica u vidu jezička za kačenje znaka. S obzirom da je to bilo nefunkcionalno, izrađeni su kasniji primerci na šnalu, na kojoj su signature proizvođača (ZIN -Kovnica), ispod igle signature В.
С. Н Р. С, dok je signaturni broj izostavljen, da bi najnovije izrađeni primerci bili i bez slovnih oznaka.

Vatrogasno priznanje I stepena je pozlaćeno, a vatrogasni grb, šlem, baklja i sekira posrebreni. Lentica (zamenica) izrađena je od metala dimenzije 30 x10 mm, sa prugom zelene boje u sredini, širine 10 mm i dvema crvenim prugama sa strane, širine po 10 mm. U polju zelene uspravne pruge ugraviran je minijaturni znak, dimenzija 8 mm. Vatrogasno priznanjeII stepena po opisu izgledu odgovara vatrogasnom priznanju I stepena, ali je celo posrebreno. Lentica (zamenica) izrađena je takođe od metala, dimenzija kao i lentica I stepena, sa prugama u naizmenično uspravno poređanim3. crvene i 2 zelene. U centru lentice nalazi se ugraviran minijaturni znak priznanja.

Sl. 5 Vatrogasni znak priznanja SR SrbijeI i II stepena1963 – 1991 god.

Revers lentice je ravan na kome je u centru aplicirana igla pribadača za kačenje lentice na uniformu ili civilno odelo. Kutija znaka je crvene boje dimenzije 65 x 80 mm, sa natpisom na poklopcu ispisanim zlatnim ćiriličnim slovima u četiri reda. U kutiji je kartonsko ležište sa prorezom za šnalu znaka.

Sl. 6. Varijante reversa Vatrogasnog znaka priznanja SR SrbijeI i II stepena 1963 -1991 god.

Priznanja Vatrogasnog saveza Jugoslavijesu su: Plaketa Vatrogasnog saveza Jugoslavije 27. septembar (Dan vatrogasaca), koja se dodeljivala sve do 1991. godine; Orden Vatrogasne zvezde; Medalja za hrabrost pri gašenju požara; Zlatna značka Vatrogasnog saveza Jugoslavije i Pohvala Vatrogasnog saveza Jugoslavije.

ORDEN VATROGASNE ZVEZDE, ustanovljen je 1963. godine i dodeljuje se za vatrogasne zasluge. Prvi primerci toga odlikovanja urađeni su u obliku ordena i dodeljivani su vatrogasnim savezima Republičkih vatrogasnih organizacija, koji su ih kasnijim aktima dodeljivali zaslužnim pojedincima ili vatrogasnim institucijama.

Prvi primerci ovog ordena promera su 60 mm, dok kasnije izrađeni primerci, nama poznati, promera su 43 mm. Orden je okruglog oblika kovan od bronze, sa deset radijalnih zraka. Površina zraka je kanelirana, a vrhovi su im zupčasti. Preko tih zraka postavljen je kružni reljefni lovorov venac. Na sredini ima petougaono polje, između kojeg je prazan prostor, a u čijem je centralnom delu crvena emajlirana zvezda petokraka. Na zvezdi petokraci nalaze se aplicirani reljefno izrađeni vatrogasni šlem sa ukrštenom bakljom i sekirom. Orden vatrogasne zvezde je stepenovan u tri klase. Prvi stepen ovog ordena je ceo zlatno pozlaćen, a vatrogasni znak (grb) šlem, baklja i sekira srebreno patinirani. Drugi stepen je srebreno patiniran, dok je kružni reljefni lovorov venac pozlaćen, a treći stepen je ceo srebreno patiniran. Ovaj orden zadržao se sve do 1968 godine, kao najviše odlikovanje Vatrogasnog saveza Jugoslavije.

Sl. 7. Orden Vatrogasne zvezdeVatrogasnog saveza JugoslavijeI,II i III stepena 1963 – 1968 god.

Ukidanjem ovih odlikovanja1968. godine ustanovljhena su nova odlikovanja Vatrogasnog saveza Jugoslavije u dva stepena. Novi ordeni VATROGASNE ZVEZDE, oblika su medalje prečnika 40 mm. U centralnom delu je aplicirana crvena zvezda petokraka prečnika
24,5 mm u emajlu. U centralnom delu petokrake zvezde nalazi se skraćenica Vatrogasnog saveza Jugoslavije (VSJ), iza nje su stilizovani reljefni plamenovi. Na reversnoj strani odlikovanja je natpis ćiriličnim pismom uz rub “ВАТРОГАСНА ЗВЕЗДА” u donjem delu sa reljefnom zvezdom petokrakom. U centralnom delu u dva reda ispisano je isto ćiriličnim slovima “ВАТРОГАСНА ЗВЕЗДА ” odnosno “другог
реда”. I stepen je pozlaćen, II stepen srebren. Traka je od maorirane svile širine 40 mm složena u trougao na aluminijumsku pločicu. Na reversnoj strani trake nalazi se igla zihernadla, provučena kroz gornji središnji kraj trake, za kačenje odlikovanja na uniformu. Traka prvog stepena je crvene boje, a drugog bele boje. I stepen ima zamenicu izrađenu od maorirane svile koja leži na aluminijumskoj podlozi, dimenzije 30 x 10 mm, sa
zelenom uspravnom prugom u sredini širine 10 mm i dvema belim prugama po 10 mm sa strane. U sredini lente se nalazi minijaturna pozlaćena aplicirana Vatrogasna zvezda dimenzije 8 mm. Kod drugog stepena zamenica je po obliku identična zamenici prvog stepenaali sa tri pruge bele boje i dve pruge zelene boje širine po 5 mm, naizmenično poređanim. Na sredini lentice apliciran jesrebreni minijaturni znak Vatrogasne zvezde dimenzije 8 mm. 1980 godine urađen je drugi model ovih odlikovanja sa malim umetničkim redizajnom, koji se zadržao sve do 1991. godine.

Sl 8. Orden vatrogasne zvezde Vatrogasnog saveza Jugoslavije I i II reda (avers)1968- 1991 god.

Sl 9. Revers,Orden vatrogasne zvezdeVatrogasnog saveza Jugoslavije; a) I reda:
b) II reda

MEDALjA ZA HRABROST pri gašenju požara dodeljuje se za ličnu hrabrost vatrogascima koji su pokazali nesebično požrtvovanje pri rešavanju i gašenju požara. Medalju za hrabrost dodeljuje Vatrogasni savez Jugoslavije na osnovu predloga Vatrogasnih organizacija. Medalja za hrabrost pri gašenju požara ima dva stepena. Oba stepena
su po izgledu identični. Urađena je u obliku medaljona prečnika 40 mm. Iskovana je od pozlaćene bronze. Na centralnom delu medalje nalazi se crveni emajlirani krug prečnika 15mm od zrakasto prozirnog emajla, ispod koga je grb vatrogasaca šlem, baklja i sekira. Na zadnjoj strani (reversu) nalazi se natpis uz rub medalje “MEDALjA ZA HRABROST PRI GAŠENjU POŽARA” a u centru u dva reda slovima
ispisano “PRVOG REDA” odnosno “DRUGOG REDA”. I red je pozlaćen i visi na traci od mariorirane svile,crvene boje,širine 40 mm složenoj u trougao na aluminijumskoj podlozi. II red je patinirano srebreni visi na traci od maorirane
svile bele boje.

Sl. 10. Medalja za hrabrost Vatrogasnog saveza JugoslavijeI i II reda (avers) 1963 – 1991 god (slika gore)

Sl. 11. Revers Medalje vatrogasne zvezde Vatrogasnog saveza Jugoslavije:
a) I reda;
b) II reda (slika gore)

Literatura i Izvori:

– Protivpožarna zaštita br 12 /1968, Beograd 1968
– Zbirka propisa o Civilnoj zaštiti SS za NO, Beograd 1976
– Priručnik za osnovnu obuku vatrogasaca VS Srbije, Beograd 1978
– Priručnik za osnovnu obuku vatrogasaca VS Srbije, Beograd1984
– Janez J. Švajncer, Gasilska odlikovanja na SlovenskemGS Slovenije, Čermel
– Rogina 1986
– Đorđe Pilčević, Vatrogastvo Zlatiborskog okruga, Užice – 2000
– Rosa Svirčević, Dobrovoljno vatrogasno društvo Pančevo 1871 – 2001, Pančevo 2001
– Nenad Bjeloš, Fila Hobby M&M 1 / 2oo3 – Odlikovanja vatrogasaca Orden vatrogasne zvezde , Beograd 2003
– Nenad Bjeloš, Fila Hobby M&M 3 / 2003 – Odlikovanja vatrogasaca (2) Medalja za hrabrost, Beograd 2003
– Dobrovoljno vatrogasno društvo Kraljevo 1933 -2003, Kraljevo 2003

Publikovani primerci vatrogasnih odlikovanja i priznanja vlasništvo su ing ppz Nebojše Pančića iz Beograda i autora članka. Fotografije za članak uradila je dip. fotograf Snežana Negovanović iz Beograda, na čemu joj se ovim putem zahvaljujemo.